Duurzame opwek als onderdeel van het totale energiesysteem

Sinds 2018 is het vermogen van het aantal grote zonneprojecten in het verzorgingsgebied van Enexis Netbeheer met meer dan 450% gestegen. De doelstellingen om in Nederland in 2030 voor 35 terawattuur (TWh) aan duurzaam opgewekte elektriciteit op land te realiseren, komt hiermee steeds meer binnen handbereik. Maar is ook een keerzijde van dit succes: in vrijwel ons gehele gebied is op dit moment geen of erg weinig ruimte op het elektriciteitsnet om nog nieuwe duurzame initiatieven aan te sluiten. Het werpt de vraag op: hoe gaan we er als Enexis toch voor zorgen dat we het huidige én het toekomstige net zo gaan gebruiken dat we zon- en windprojecten kunnen blijven aansluiten?

Windmolenpark weiland molen

Doelstellingen Duurzaam op Land

In het Klimaatakkoord staat de doelstelling dat in Nederland in 2030 voor 35 TWh aan duurzame elektriciteit op land moet opwekken. In de praktijk zijn dit grootschalige zon- en windprojecten. Het realiseren van deze doelstelling is belegd bij dertig regionale energiestrategieën (RES’en). Deze RES-regio’s komen iedere twee jaar met een update van de plannen over hoe ze de landelijke doelstelling willen bereiken.

Monteurs bij zonnepanelen zonnepark

Onze visie op Duurzaam op Land

Lange tijd werd bij het maken van plannen voor duurzame opwek op land vooral gekeken naar het doelbereik van 35 TWh en veel minder naar hoe deze projecten de meeste maatschappelijke waarde kunnen hebben. Die tijd is, als het aan Enexis ligt, voorbij. In 2030 dragen zon en wind op land altijd optimaal bij aan een duurzaam en betaalbaar energiesysteem. Daarnaast breidt Enexis alleen het netwerk nog uit als het past binnen de totale gebiedsopgave. Technisch personeel, middelen en materialen zetten we in voor netuitbreidingen waar óók vraag is naar afname van elektriciteit, bijvoorbeeld omdat er industrieclusters zijn die willen uitbreiden of verduurzamen.

De grote hoeveelheid initiatieven gaat voorlopig niet veranderen. Als regionale netbeheerder blijven we hierover adviseren richting regionale overheden - dáár worden uiteindelijk de keuzes gemaakt. We vragen om duidelijke keuzes van overheden, en daar handelen wij zelf ook naar. Anders dan voorheen prioriteren wij op uitbreidingen die zoveel mogelijk van de maatschappelijke vragen invullen. Daarmee wordt het dus aantrekkelijk om zonneprojecten te vergunnen op locaties waar het net toch al uitgebreid wordt vanwege een grote groei in de elektriciteitsvraag. Zon kan daarop dan volgend zijn. 

Zo pakken wij het aan

De beperkte ruimte op het elektriciteitsnet is veruit de grootste uitdaging voor het realiseren van de duurzaam op land-ambities. Van Enexis vraagt het om nog proactiever, sneller en efficiënter werk te maken van het verzwaren van het net. De doelstelling voor 2023 is om het elektriciteitsnet met 2  gigawatt (GW) uit te breiden. Ter illustratie: afgelopen jaar hebben we het net met 1,3 GW uitgebreid - en dat was al meer dan ooit. Maar ook dit is niet genoeg. We moeten nieuwe keuzes maken.  

1. Laat zon volgend en niet leidend zijn

Denk bij het plannen van duurzaam op land veel beter na over de locatie. Plan zonprojecten op locaties waar het net toch al uitgebreid wordt vanwege een grote groei in de afname. Zon kan hierbij volgend zijn en is in de praktijk vrijwel overal in te passen, al zal de vorm dan niet altijd een weiland vol zonnepanelen zijn. Deze mono-zonneparken mogen niet de driver zijn voor uitbreidingen voor ons toekomstig energiesysteem. Enexis prioriteert op die werkzaamheden waar we zoveel mogelijk 'functies' in een gebied bedienen, waarmee we het bestaande en nieuwe netwerk zoveel mogelijk benutten.

Ons advies aan de RES-regio's: pas je aan op de plannen voor vraagsectoren, zoals de industrie - die urgenter is en hoogstwaarschijnlijk groter.

2. Kom met randvoorwaarden voor zon op dak

Nieuwe regelgeving zorgt voor een enorme stimulans voor zon op dak. Het voordeel van zon op dak is dat er in principe vrijwel altijd ook een vorm van afname op dat adres is. Maar op een grote loods zonder veel bedrijvigheid is de opwek groter dan de afname. Ook daar geldt dat men te maken krijgt met transportschaarste. Alleen het verplichten van zonnepanelen op daken levert niet de gewenste versnelling op. Randvoorwaarden zijn nodig om het potentiële dakoppervlak optimaal te benutten. Voorbeelden zijn het verplichten van de omvormer op maximaal vijftig procent van het opwekvermogen. Een ander voorbeeld is de inzet van batterijen in combinatie met een tijdgebonden contract of andere verplichte piekbeperkende maatregelen die ervoor zorgen dat de opwek van een klant niet (veel) groter wordt dan de huidige, bestaande afname op dat adres. Voor Enexis weegt door de RES vastgestelde zon op dak-potentie zwaarder in de prioritering van uitbreidingsinvesteringen dan de eerder genoemde mono-zonneparken. 


3. Laat provincies zorgen dat voor 2025 de vergunningen voor windprojecten zijn afgegeven

In ons verzorgingsgebied zien we een sterke focus op zonprojecten. In vermogen streven we naar een 50/50-verdeling tussen zon en wind, omdat dan het elektriciteitsnet gunstig gebruikt wordt. Maar de verdeling is nu 80/20 – en die verhouding wordt steeds schever. De resterende RES-plannen voor wind, lijken bovendien niet tot uitvoering te komen. Hiermee is voor sommige regio’s al met zekerheid te zeggen dat de windambities niet gehaald worden, tenzij nu sterk ingegrepen wordt. De provincie is het bevoegd gezag op dit thema. Door dit aan gemeenten te delegeren heeft dit in veel RES-regio’s wel geleid tot een windbod, maar wordt dit dus niet omgezet naar uitvoering. Dat is zeer onwenselijk omdat we met minder inspanning veel sneller tot veel meer duurzame opwek zouden kunnen komen. Provincies hebben de positie om nog voor 2030 van een papieren ambitie daadwerkelijk tot uitvoeringsplannen te komen. Dit heeft de grootste kans van slagen wanneer wordt toegewerkt naar het ontwikkelen van enkele grote windclusters op de huidige zoeklocaties. Dit heeft voor Enexis de voorkeur boven veel kleine trajecten met één of enkele windmolens. Idealiter staat de provincie garant dat het aandeel wind in de RES 1.0 ergens in de bekende zoekgebieden gerealiseerd wordt. Dan kan Enexis specifiek per windcluster ruimte toezeggen voor het moment dat dit gewenst is.

Prioriteiten 2023

  • We moeten duidelijke keuzes maken. Niet alles kan, dus waar willen we waar en wanneer? Die keuzes zijn gebaseerd op maatschappelijke waarde. Zowel in de interne organisatie als in de samenwerking met stakeholders vraagt dit om een andere werkwijze. Prioriteit dit jaar is om die concreet te maken. 

  • We maken vaart met een zon op dak-aanpak die bijdraagt aan de versnelling die zon op dak nodig heeft. 

  • Vanaf het tweede kwartaal richten we ons op het versnellen van windclusters.